Qizildara darasida qoyatosh rasmlari tushirilgan yodgorliklar 2019-yilda topilgan. Polsha-O始zbekiston ekspeditsiyasi so始ngi ikki yil davomida ushbu hududlarda dala ishlarini olib bordi. Olib borilgan ishlar og始ir sharoitida, dengiz sathidan 2600 metrdan 3100 metrgacha bo始lgan balandlikdagi amalga oshirildi. Ish jarayonida petrogliflar tasvirlangan 400 dan ortiq panno hujjatlashtirildi. Panellarning katta qismining aniq joylashuvi geodeziya asboblari yordamida olingan. Rasmlarni hujjatlashtirishdan tashqari, ortofotolar petrogliflarning asosiy qismi dron yordamida olingan. Dala ishlarining yakuniy bosqichida bir nechta qidiruv xandaqlarini qazishdan iborat edi, bu esa tarixdan oldingi petroglif mualliflari bilan bog始liq bo始lgan artefaktlarni olish imkonini berdi. Dala ishlari davomida olingan ma始lumotlar keyingi yillarda kengaytirilgan fazoviy va tipologik tahlil qilish imkonini beradi. Bu, o始z navbatida, Qizildara darasining baland tog始li hududlarining to始liq tasvirini tuzish imkonini beradi.
Chotqolning O始zbekistondagi (okrugdagi) qismi birmuncha past bo始lib, 3000 m atrofida. Faqat ayrim cho始qqilari undan balandroq. Masalan, Katta Chimyon cho始qqisi 3309 m, Qizilnura 3267 m, Bobotog始 3555 m. Qizilnura tog始i bilan Qurama tizmasi orasida Ohangaron platosi joylashgan. Uning o始rtacha balandligi 1000 m dan 2000 m gacha.Platoning atrofini o始rab turgan tog始larga tutashgan qismlarida balandligi 3400 m ga yetadi.
Platoni Ohangaron daryosi juda ham parchalab, chuqur vodiylar hosil qilgan. Plato janubga tomon balandlashib borib, Qurama tizmasiga tutashib ketadi. qurama tizmasi Chotqoldan ajralib, janubi g始arb tomonga yo始nalgan. Qurama tizmasi ancha yemirilgan va uni Ohangaron daryosining chap irmoqlari o始yib yuborgan. Tizmaning o始rtacha balandligi 1800-2000 m. Eng baland joyi Boboiob cho始qqisining mutlaq balandligi 3769 m. Chirchiq-Ohangaron okrugidagi antiklinal tog始lar oralig始ida tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan Chorbog始, Chirchiq, Chotqol, Piskom, Ugom, Ohangaron va boshqa botiqlar bo始lib, ular asosan yosh cho始kindi jinslar bilan to始lgan. Daryolar ularni kesib o始tib bir qancha terrasalar hosil qilgan.Tashqi kuchlar, ayniqsa oqar suvlar vodiylarda o始ziga xos relef shakllarini-qayirlar, terrasalar, konussimon yoyilmalar, daralar hosil qilgan.
Ushbu yodgorliklar insoniyat tarixining bronza, ilk temir (sak-skif), o始rta asrlar davrida ushbu hududda yashagan ovchi va ko始chmanchi dasht chorvador xalqlarning ijtimoiy-iqtisodiy va xo始jalik hayoti to始g始risida qimmatli ma始lumot beruvchi tosh yilnomalar hisoblanadi. Yodgorlikda asosan hayvonlar (tog始 echkisi) va ovchilar tasviri o始yib ishlangan bo始lib, qadimda keng tarqalgan tasviriy san始at kompozitsiyasi ov jarayonlari tasvirlangan.
Qizildara darasi Tyan-Shan tog始 tizmasining g始arbiy etaklarida, 袗ngren shahridan 15 km shimoli-sharqda joylashgan. U Katta Soyning sharqida ko始tarilib, taxminan 9 km yurgandan so始ng g始arbdagi Ertosh soyga olib boruvchi dovonda tugaydi. Dara 1600 m dan boshlanib, dengiz sathidan 3400 metr balandlikka ko始tarilib, dovonga to始qnash keladi. O始rganilayotgan hudud ma始muriy jihatdan Toshkent viloyati, Ohangaron tumaniga tegishli.
Varshava universiteti ekspeditsiyasi tomonidan Qizil Darada petrogliflarning birinchi kuzatuvlari 2019-yilda bo始lib o始tgan. O始sha paytda o始tkazilgan sirt tadqiqoti o始rta paleolit davri ob始ektlarini qidirishga qaratilgan edi.
2020 yilda Polsha Milliy Ilmiy Markazi 2019/35/O/HS3/03051 loyihasini amalga oshirish uchun mablag始 ajratishga rozi bo始ldi.
Varshavada professor Karol Shchimchak boshchiligida O始zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Milliy arxeologiya markazi bilan hamkorlikda 2021 yilning birinchi mavsumida qoyatosh san始atini qidirishga e始tibor qaratish imkonini berdi.
2021 yilgi mavsum uchun ishlar iyun oxiri va iyul oyining boshlarida bo始lib o始tdi. Ekspeditsiya a始zolari 20-iyun kuni Qizildaraning janubiy chekkasini tashkil etuvchi tog始 tizmasi bo始ylab yo始lga chiqishdi. Guruh tarkibiga Polsha va O始zbekistondan jami yetti nafar mutaxassis va a始zolar: M.袗. Mixal Lelox, PhD Malgorzata Kot, G'ayratxon Muxtorov, M.袗. Mixal Yakubchak, 袗zbiddin Xolmatov, Holyor Oynazarov va Piotr Grzeshek qatnashdi. Bunday katta jamoa alohida faoliyatga yo始naltirilgan ikkita asosiy guruhda ishlashga imkon berdi.
DJI Phantom 4 dronidan hududning ortofotolarini olish uchun foydalanilgan. Nishablarning keskin burchagi tufayli fotosuratlar bir-birining ustiga chiqadigan chiziqlar bo始lib olingan, ularning balandligi zamin darajasining o始zgarishiga moslashish uchun biroz o始zgargan. Shuning uchun qurilmaning yerdan balandligi sozlamalari ahamiyatli emas edi. Biroq, fotosuratlarning kamida 60% bir-biriga mos kelishi eng muhim jarayon edi. Olingan bu fotosuratlardan katta maydonlarning aniq ortofotomalarini yaratish imkonini berdi. Dengiz sathidan 3000 dan ortiq balandlikda bo始lishiga qaramay, qurilmaning ishlashi katta qiyinchiliklarsiz davom etdi.
2021 yilgi mavsumdagi dala ishlari, tog始larga borish va qaytish vaqtini hisobga olmaganda, 12 kun davom etdi. Shu vaqt ichida jami 395 ta panel hujjatlashtirilgan. Ulardan 303 tasining joylashuvini belgilash uchun umumiy stansiyadan, qolgan 92 tasi uchun qo始l GPS idan foydalanilgan. Jami tayanch stansiya asosida ishlatilgan barcha panellar fotogrammetriya yordamida hujjatlashtirilgan. Qolgan panellar fotografik usullar yordamida fotografik shkala va rang shkalasi qo始llanilishi bilan hujjatlashtirilgan. Ish jarayonida 50 ta panelning 3D modellarini yaratishga qaror qilindi.
Olingan natijalarni qayta ishlash va sharhlash hali ham davom etmoqda. Shunga qaramay, dala inventariga asoslanib, hujjatlashtirilgan petrogliflar soni 2000 dan ortiq deb baholangan. Hujjatlashtirilgan panellarning ba始zilarida faqat bitta tasvir mavjud bo始lsa, ba始zilarida bir necha o始nlab, hatto bir holatda 200 dan ortiq tasvirlar mavjud.
Yozib olingan tasvirlar orasida eng keng tarqalgani Sibir echkisi (Capra sibirica). Shu bilan birga, qoyatoshlarda boshqa shoxli hayvonlar, jumladan kiyiklarning tasvirlari ham hujjatlashtirilgan. Bundan tashqari, Qizildara darasida tasvirlangan petrogliflar, odam qo始l izlari, g始ildirakli transport vositalari va boshqa narsalar qayd etilgan. Kiyik, tuya va itlar yoki bo始rilar kabi boshqa hayvonlarning tasvirlari ham mavjud. Panellarda zoomorf tasvirlardan tashqari, geometrik tasvirlar, shuningdek, quyosh belgilari, inson kaftlari, oynalar, aravalar va aravalarning o始zlari tasvirlangan. Inson siluetlarining tasvirlari faqat bir nechta hollarda mavjud
.
Qizildarada hujjatlashtirilgan petrogliflarning yoshi bronza va temir davri ekanligi oldindan aniqlangan. Biroq, tasvirlar orasida, albatta, zamonaviy gravurlarni ham kuzatish mumkin.
Drondan foydalanish vodiyning 55 gektardan ortiq maydonini qamrab olgan ortofotosuratlarni olish imkonini berdi. Tasvirlarning eng yuqori zichligiga ega bo始lgan tog始 jinslarining klasterlari yuqori aniqlik bilan, pastroq balandlikdan suratga olingan.
2021 yilgi mavsumda dala ishlarining birinchi asosiy qismi amalga oshirildi. Ish asosiy klastrdagi barcha tasvirlarni iloji boricha batafsil va aniq hujjatlashtirishga qaratilgan.
2022 yilgi mavsumda Qizildarada olib borilgan ishlar davomida tadqiqot maydoni ham kengaytirildi. Bu Qizil Daradagi asosiy kontsentratsiya noyob joy ekanligi haqidagi oldingi taxminlardan birini tasdiqladi. Tekshiruv chog始ida daradan janubiy va shimoldagi tog始 tizmalarida yakka panellar, shimoliy tizma orqasida va Qizildaraning quyi oqimida kichik klasterlar joylashgan. Ushbu sa始y-harakatlar hududdagi tasvirlarning tarqalishi bir hil emasligini tasdiqladi, asosiy klaster petrogliflarning intensivligi va zichligi jihatidan sezilarli darajada ajralib turadi.
Qizildara darasi o始zining noyobligini shu paytgacha bu hududda noma始lum bo始lgan ko始plab petrogliflar to始plami juda boy ekanligini tasdiqlaydi.
2021-2022 yillarda qo始llanilgan usullar asosida qisqa vaqt ichida katta maydonni o始rganish va barcha topilgan tasvirlarni hujjatlashtirish imkonini berdi. Barcha petrogliflarni hujjatlashtirish ularni fasllar oralig始ida raqamli grafik usullaridan foydalangan holda qayta ishlash va kelajakda hujjatlarning qaysi qismlarini to始ldirishni talab qilishini to始g始ri baholash imkonini beradi.
